English version

sp4jaroslaw.w.interia.pl

 

 

 O NAS

O szkole

Kadra

Kronika
Historia

Patron

 INFORMATOR

Wydarzenia

Plan lekcji

Kontakt z nami

 SERWISY

Świetlica

Biblioteka

Pedagog

Rzecznik Praw Ucznia

 DZIAŁALNOŚĆ

Samorząd Uczniowski

Koła zainteresowań

Gazetka szkolna

Euroczwórka

Sport

 KLASYFIKACJA

Statystyka

Najlepsi uczniowie

Sukcesy uczniów

Złoci absolwenci

 ROZMAITOŚCI

Galeria

40-lecie

Nasze miasto

Bezpieczeństwo

Ciekawe strony


Mini galeria
Fotografie pochodzą ze strony www.jaroslaw.pl














NASZE MIASTO - Jarosław


Zabytki Jarosławia


HISTORIA MIASTA

Jarosław, miasto powiatowe w woj. podkarpackim. Zajmuje powierzchnię 34 km2 i liczy ok. 42 tyś. mieszkańców.

Dzieje Jarosławia są niezwykle interesujące poprzez zmienne koleje jego losów, postacie wybitnych ludzi, którzy zapisali się w jego historii, przez rolę, jaką odgrywał w życiu gospodarczym kraju, a wreszcie i przez niepomierne bogactwo miasta w czasach rozkwitu, a bezprzykładne jego spustoszenie w wiekach późniejszych. Zachowane do dziś zabytki architektury i sztuki nie dają pełnego obrazu dawnej świetności. Zniszczeniu uległ bogaty wystrój architektoniczny, sztukatorski i malarski.

Pierwszy źródłowy zapis dotyczący Jarosławia pochodzi z 1152 roku. O znaczeniu miasta i jego rozwoju zdecydowało położenie nad spławną rzeką, na skrzyżowaniu wielkich szlaków handlowych oraz naturalna obronność wzgórza. Aktem lokacyjnym nadanym przez Władysława Opolczyka w 1375 roku Jarosław przeniesiony został z prawa polskiego na prawa miejskie magdeburskie, dające korzystniejsze warunki rozwoju, z równoczesną translokacją z góry św. Mikołaja na sąsiednie wzgórze, znacznie obszerniejsze, odpowiadające dzisiejszemu Staremu Miastu.

W 1387 roku przebywała w Jarosławiu królowa Jadwiga, przejmując z rąk węgierskich władanie nad Rusią Czerwoną. Tutaj odebrała hołd mieszkańców ziemi przemyskiej, 18 lutego potwierdziła dotychczasowe przywileje i przyrzekła ziemi tej po wieczne czasy od Korony nie odłączać. W tymże roku Jarosław wraz z okolicznymi dobrami z nadania królewskiego przeszedł w posiadanie Jaśka z Tamowa, którego syn Spytko (I) zapoczątkował jarosławską linię Leliwitów, a Jarosław stał się główną siedzibą rodu.

Prawdopodobnie jeszcze w XIV wieku zbudowany został nowy zamek, a w ciągu wieku XV powstało szereg budowli i fundacji o charakterze publicznym: ratusz, kościół parafialny p.w. Wszystkich Świętych w Rynku (obecnie skwer), szpital - przytułek dla ubogich z kościołem szpitalnym, funkcjonowała szkoła parafialna, miasto zostało obwarowane, a kolejne przywileje przyczyniały się do rozkwitu gospodarczego miasta. Wybitna rola przypada tu Spytkowi (III) z Jarosławia, kasztelanowi krakowskiemu, którego działalności przypisać należy stworzenie silnych podstaw późniejszego rozwoju miasta. 

Po śmierci Spytka (1519) Jarosław drogą dziedziczenia znajdował się kolejno w rękach Odrowążów, Tarnowskich, Kostków, Sieniawskich, Ostrogskich, Lubomirskich, Zamoyskich, Chodkiewiczów, Wiśniowieckich, Koniecpolskich, Sobieskich, Sieniawskich (ponownie), Sanguszków i Czartoryskich. Są wśród nich postacie, które odegrały znaczną rolę w Korony i Litwy: Jan Tarnowski - hetman wielki koronny i kasztelan krakowski, Gryzelda z Zamoyskich Wiśniowiecka i jej syn Michał Korybut, Maria Kazimiera i Jan III Sobieski, Izabela z Flemingów i Adam Kazimierz Czartoryscy. Poprzez Małżeństwo z Anną Aloyzą Ostrogską z miastem związany jest również hetman wielki koronny Jan Karol Chodkiewicz (zm. 1621).

W ciągu XVI wieku miasto rozwijało się żywo, stając się jednym z głównych ośrodków handlowych. Cztery razy w roku odbywały się jarmarki, przy czym największe znaczenie, o międzynarodowej renomie, zyskał jarmark sierpniowy nazywany wielkim albo głównym, rozpoczynający się 15 sierpnia i trwający niekiedy cztery tygodnie. Był miejscem wielkich transakcji handlowych, a napływ kupców ze wschodu i z zachodu z wielką rozmaitością towarów, zetknięcie się dwu kultur wywierało wpływ na całokształt życia miasta, znajdując swoje odbicie w architekturze, wyposażeniu domów i obyczajowości mieszkańców.

Obok dróg lądowych coraz większą rolę odgrywał szlak wodny, dający dogodne możliwości spławu towarów Sanem, a potem Wisłą do Gdańska. San przepływał wówczas nieopodal miasta, u podnóża góry św. Mikołaja (regulacja nastąpiła w II pół. XIX wieku). Istotnym czynnikiem w życiu gospodarczym miasta było również rzemiosło skupione w cechach.

Nawiedzające miasto klęski: zarazy, najazdy, pożary, dosyć szybko były rekompensowane, jak się wydaje, w dużej mierze przez napływ nowych kapitałów osiedlających się tu kupców. Dotkliwe straty przyniósł pożar w 1600 roku, po którym miasto jako na nowym korzeniu przyszło budować, ale dzięki natychmiastowej a wydatnej pomocy właścicieli (Sieniawskich i Ostrogskich) nastąpiło to rychło. Niepowetowane były jednak straty w dziedzinie kultury; bezpowrotnie przepadły m.in. świetne nagrobki Jarosławskich, Tarnowskich, Odrowążów i Kostków w kolegiacie. Wielką katastrofą stał się pożar w noc św. Bartłomieja 24/25 sierpnia 1625 roku, w czasie wielkiego jarmarku, kiedy spłonęło ponownie całe niemal miasto. Reperkusje tej klęski były szerokie, ogrom poniesionych strat zadrwić wieloma fortunami kupieckimi w Polsce.

Samo miasto odbudowało się niesłychanie szybko, przy wielkiej pomocy właścicielki Anny z Kostków Ostrogskiej (1575-1635), wielce zasłużonej dla wszechstronnego rozwoju miasta, która zwolniła mieszczan podatków, dala drewno z lasów swoich na budowę, oddała miastu cegieł nie pod warunkiem wszelako, że w ciągu roku domy zostaną postawień według nowych przepisów budowlanych. Przyszła również z pomoc w sprawach publicznych, przyczyniając się do odbudowy ratusza i kościołów oraz poprawy obronności miasta.

Obraz kulturalny miasta w tym okresie przedstawiał się dodatnio. Wysokim poziomem nauczania odznaczało się kolegium jezuitów, istniały księgarnie (m.in. Andrzeja Cichończyka, zmarłego w 1621r.), prowadził tu drukarnię Jan Szeliga w latach 1621-1626.

Od połowy XVII wieku zaznacza się tendencja schyłkowa okresu świetności miasta. Złożyło się na to wiele czynników: ogólny kryzys gospodarczy, wojny kozackie i szwedzkie, nie bez znaczenia był też zapewne podział miasta na trzy części po śmierci Anny Ostrogskiej. Brak stałej siedziby właściciela na zamku, puszczanie dochodów albo i całych działów w arendę nie sprzyjały stabilizacji. Jarmarki stopniowo traciły na znaczeniu, aczkolwiek i samo miasto, i wszyscy właściciele starali się o ich utrzymanie.

Wiek XVIII przyniósł nowe wojny, postoje i przemarsze wojsk, kontrybucje rujnujące mieszczan. Pewna stabilizacja nastąpiła około połowy tego wieku, ale dawnego znaczenia miasto nie odzyskało. Wielki handel należał do przeszłości, a I rozbiór Polski w 1772 roku i ustanowione granice celne zadecydowały o tym ostatecznie.

Włączenie Jarosławia w obszary podległe monarchii austriackiej odmieniło oblicze miasta. Stacjonowały tu stale w znacznej liczbie obce wojska, uległy kasacie zakony jezuitów, benedyktynek i franciszkanów. Kościoły zamieniono na magazyny, klasztory na koszary lub warsztaty. Z początkiem XIX wieku rozebrane zostały mury miejskie oraz gotycka kolegiata w Rynku.

W 1840 roku Czartoryscy zrzekli się swych praw do Jarosławia w zamian za uwolnienie ich z obowiązków, ciążących na właścicielach i miasto otrzymało tytuł "Wolne Królewskie Handlowe Miasto Jarosław" oraz nowy herb, ale nie wprowadziło to istotnych zmian.

Pewne ożywienie gospodarcze nastąpiło po otwarciu w 1860 roku linii kolejowej, a otrzymanie samorządu w 1867 roku wzmogło te tendencje. Pod koniec XIX w. i na początku XX w. miasto wzbogaciło się o szereg gmachów użyteczności publicznej (m.in. szpital, gazownia, poczta, sąd, szkoły, koszary), wybudowano także wiele kamienic i willi prywatnych. Założono park miejski, a w 1914 roku przystąpiono do budowy hali targowej.

I wojna światowa, w wyniku której doszło do głębokich zmian politycznych na świecie i dla Jarosławia przyniosła istotne zmiany. Ciężkie lata wojny i zaborów skończyły się dla miasta 1.11.1918 r. kiedy to rozplakatowano proklamację do ludności o przyłączeniu Galicji do niepodległościowego państwa polskiego. Krótki okres niepodległości zaznaczył się przede wszystkim w pierwszym okresie odbudową miasta po zniszczeniach wojennych, a następnie jego rozbudową i elektryfikacją. Zaczęły powstawać drobne zakłady przemysłowe (m.in. zakłady mięsne, fabryka wstążek), wzrastała liczba mieszkańców. W mieście, obok kilkunastu szkół, działały biblioteki i wypożyczalnie książek, kina, zespoły amatorskie, a w 1925 roku zostało otworzone Muzeum Miejskie, którego początki zbiorów sięgają 1902 roku.

Okres międzywojenny nie wyróżniał Jarosławia spośród innych miast tej kategorii. Dosyć stabilne życie mieszkańców przerwała II wojna światowa. 11 września 1939 roku wkroczyły do miasta wojska niemieckie, rozpoczynając blisko 5-letnią okupację.

Już od pierwszych chwil okupacji rozpoczął się hitlerowski terror, nastawiony na zastraszenie ludności i pacyfikację rozwijającego się szybko ruchu oporu. Zaraz po opanowaniu miasta, w dniu 11 września Niemcy rozstrzelali kilku robotników, którzy ukryli się w schronie nad Sanem, a w pierwszych dniach października wysiedlili ludność żydowską za San - do strefy zajętej przez Rosjan.

"Czarnymi dniami" Jarosławia były 5 i 6 maja 1940 roku. W tych dniach aresztowano kilkudziesięcioosobową grupę młodzieży. Większość z nich znalazła się w pierwszym "tarnowskim", transporcie oświęcimskim.

Pierwsza organizacja podziemna powstała już jesienią 1939 roku. Była nią organizacja "Białego Orła", zaś na początku 1940 roku powołany zostaje w Jarosławiu obwód Związku Walki Zbrojnej, w dwa lata później przemianowany w Armię Krajową. Funkcję dowódców pełnili: kpt. Wincenty Rutkowski - "Kujawa", kpt. Ernest Wodecki - "Szpak", a od 1942 roku mjr Wojciech Szczepański - "Julian". Na terenie miasta i powiatu działały także Bataliony Chłopskie oraz Gwardia Ludowa. Pierwsze akcje jarosławskiego podziemia nastawione były głównie na zdobycie broni. W roku 1943 rozpoczęła się w obwodzie jarosławskim akcja pod kryptonimem "Montownia", polegająca na produkcji materiałów wybuchowych i zapalników. Rezultaty działalności "Montowni" były imponujące: do końca wojny wyprodukowano 14 500 granatów i 20 000 zapalników.

Oprócz efektownych akcji z bronią w ręku przez cały okres okupacji trwała codzienna praca konspiracyjna: druk i kolportaż "bibuły", tajne nauczanie, sabotaż gospodarczy. Działała tajna organizacja nauczycielska pod kierownictwem Stanisława Janczewskiego oraz kierowane przez Józefa Zielińskiego Towarzystwo Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych. Tajne nauczanie prowadzili o. Józef Kluz w klasztorze reformatów, a u niepokalanek s. Tymotka Vrabetz. W pamięci jarosławian zapisała się piękna postać Czesławy Puzon - "Baśki" oraz Janka i Romana Prośbów, rozstrzelanych przez Niemców za działalność konspiracyjną.

O świcie 27 lipca 1944 roku żołnierze Armii Czerwonej pojawili się na przedmieściach Jarosławia. Jarosław wkraczał w kolejną epokę swojej historii.

Po II wojnie światowej Jarosław administracyjnie pozostał miastem powiatowym. Rozbudowane zostały dawne zakłady przemysłowe (mięsne, zbożowe), powstawały nowe, w tym najważniejsze to Zakłady Przemysłu Dziewiarskiego "Jarlan" i Huta Szkła "Jarosław", wybudowano kilka osiedli mieszkaniowych. W powojennym obrazie miasta niepoślednie miejsce przypisać należy sprawie ratowania starego miasta. Zaniedbane przez dziesiątki lat dawne podziemne składy kupieckie, ciągnące się pod całym niemal mia­stem w 2-3 kondygnacjach powodowały liczne awarie budowlane, szczególnie groźne na starówce. Prowadzone przez szereg lat pod kierunkiem Akademii Gómiczo-Hutniczej w Krakowie prace pochłonęły wiele środków i energii, ale niebezpieczeństwo zapadnia się domów zostało całkowicie usunięte. Podsumowaniem tego etapu było otwarcie l czerwca 1984 roku podziemnej trasy turystycznej im. prof. Feliksa Zalewskiego, tematycznie po­święconej zagrożeniom i metodom ratowania starych miast na przykładzie Jarosławia.